Ανάλυση του Χριστόφορου Βερναρδάκη

Αποτελεί κοινή ομολογία ότι η χώρα έχει ήδη εισέλθει σε προεκλογική περίοδο. Και το ερώτημα που εύλογα πλανάται στην πολιτική σκηνή είναι αν το κυβερνών κόμμα, που βρέθηκε να υπολείπεται μόλις πριν από εκατό περίπου ημέρες της Ν.Δ. κατά τρεις ποσοστιαίες μονάδες στις ευρω-εκλογές του Ιουνίου, θα καταφέρει να αντιστρέψει το εκλογικό αποτέλεσμα και να κερδίσει τις εκλογές.

Η απάντηση προφανώς δεν είναι εύκολη και, βεβαίως, για καμία εκδοχή δεν μπορεί κανείς να είναι κατηγορηματικός. Η Ν.Δ. κέρδισε ένα σαφές προβάδισμα στις εκλογές του Ιουνίου, έκτοτε όμως φαίνεται να απώλεσε την πρωτοβουλία των κινήσεων. Σήμερα, τρεις μόλις μήνες μετά, είναι σαφές ότι δεν κατάφερε να μετουσιώσει το προβάδισμα σε δυναμικό ρεύμα, ενώ έχει κανείς την αίσθηση ότι η εκλογική της νίκη έχει σχεδόν "ξεχαστεί" από την κοινή γνώμη. Την ίδια αίσθηση έχει κανείς και για τα τρία κόμματα της Αριστεράς (ΚΚΕ, ΔΗΚΚΙ, ΣΥΝ). Η δυναμική του θετικού εκλογικού αποτελέσματος δεν βρήκε συνέχεια σε μια προγραμματική πολιτική σύγκλιση που θα μπορούσε να κεφαλαιοποιήσει τα εκλογικά κέρδη.
Την ίδια στιγμή που οι δύο κερδισμένοι πόλοι του Ιουνίου, αυτός της Ν.Δ. και αυτός της Αριστεράς, έδειχναν εγκλωβισμένοι σε μια κατάσταση ακινησίας, το κυβερνητικό κόμμα κατέβαλε μια σοβαρή προσπάθεια αντιστροφής του πολιτικού και κοινωνικού κλίματος. Τα εξαγγελθέντα "φιλολαϊκά" οικονομικά μέτρα, η σχετικά επιτυχημένη κινητοποίηση του κρατικού μηχανισμού στις σεισμόπληκτες περιοχές, αλλά και μια σαφής επικοινωνιακή προσπάθεια αλλαγής της "εικόνας" του Πρωθυπουργού, τέτοια που να τον καταστήσει λιγότερο "απρόσιτο" στις λαϊκές τάξεις, είχαν ως αποτέλεσμα η κυβέρνηση να αναλάβει την πρωτοβουλία των κινήσεων και οπωσδήποτε να κερδίσει τη "μάχη των εντυπώσεων".

Είναι βέβαια νωρίς για να απαντήσει κανείς αν αυτή η κερδισμένη μάχη μπορεί να ανατρέψει και τους εκλογικούς συσχετισμούς. Οι τελευταίοι πάντοτε συμπυκνώνουν και εκφράζουν βαθύτερες και μονιμότερες κοινωνικές ανακατατάξεις και συμμαχίες και διαμορφώνονται σε ένα σημαντικό βάθος χρόνου. Οι "εντυπώσεις" και το "πολιτικό κλίμα" δεν μεταφράζονται αυτόματα και σε εκλογικά κέρδη. Η σημερινή εκλογική - κοινωνική γεωγραφία της χώρας έχει καταγράψει, σχηματικά, μια μετακίνηση της υποστήριξης του ΠΑΣΟΚ από τα λαϊκά στρώματα (εργάτες, μισθωτοί, κατώτεροι συνταξιούχοι, μικροί και μεσαίοι αγρότες) στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα και εισοδήματα. Η ακριβώς αντίθετη φορά παρατηρείται για τη ΝΔ, η βάση υποστήριξης της οποίας έχει μετατοπιστεί από τα ανώτερα εισοδηματικά και κοινωνικά στρώματα σε μέρος των λαϊκών στρωμάτων (κυρίως αγροτών και συνταξιούχων). Οι μετακινήσεις του κοινωνικού κέντρου βάρους των δύο κομμάτων αποτελούν μια πραγματικότητα που έχει μονιμότερες αιτίες και η οποία δεν θα μπορέσει να αμφισβητηθεί στα χρονικά πλαίσια που ορίζουν οι επόμενες εκλογές.
Ωστόσο μπορεί να ειπωθεί ότι και για τα δύο κόμματα η μετατόπιση της κοινωνικής τους υποστήριξης είναι ατελής. Υπάρχουν, δηλαδή, αποθέματα λαϊκής υποστήριξης στο ΠΑΣΟΚ, όπως, αντίστροφα, υπάρχουν μεγάλα τμήματα των ανώτερων τάξεων που δεν εγκατέλειψαν ούτε και θα εγκαταλείψουν τη ΝΔ. Οι αντιφατικές αυτές κινήσεις στην κοινωνική φορά των δύο μεγάλων κομμάτων έχουν δύο μεγάλες συνέπειες: επιτρέπουν αφενός μεν τη μεταξύ τους (ιδεολογική, στρατηγική και κοινωνιολογική) σύγκλιση αφετέρου δε διαμορφώνουν ένα αξιοσημείωτο χώρο εκλογικής ρευστότητας, ο οποίος κινείται στο ενδιάμεσο των δύο κομμάτων και είναι εξίσου πιθανόν - ακόμα και για "τυχαίους" λόγους - να στραφεί υπέρ του ενός ή του άλλου κόμματος. Επίσης σχηματικά, θα επισημαινόταν ότι ο "ενδιάμεσος" αυτός εκλογικός χώρος προέρχεται κατά βάσιν από τα λεγόμενα "μεσαία στρώματα" (ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, επαγγελματοβιοτέχνες, κατώτερα ελεύθερα επαγγέλματα, συνταξιούχοι μέσης-ανώτερης μόρφωσης). Στις τελευταίες εκλογές του Ιουνίου τα στρώματα αυτά έδωσαν το προβάδισμα στη ΝΔ, διαμορφώνοντας στην ουσία και το τελικό εκλογικό αποτέλεσμα (Πίνακας 1).

Όμως, η σχέση των στρωμάτων αυτών με τη ΝΔ απέχει πολύ από το να θεωρείται σταθερή ή συμπαγής. Η ίδια η ευρύτερη ιδεολογική και κοινωνική συγκυρία έχει καταστήσει την πολιτική συμπεριφορά τους εξαιρετικά ρευστή και ευάλωτη σε κάθε απότομη αλλαγή. Η επιρροή του ΠΑΣΟΚ σε αυτά είναι δυνατόν να αυξηθεί, άλλωστε κάτι τέτοιο διαφάνηκε προς στιγμήν να συμβαίνει με την τεράστια καλοκαιρινή άνοδο του Χρηματιστηρίου και το κλίμα (συγκυριακής) ευφορίας που δημιουργήθηκε και το οποίο κατά βάση οφείλετο στα στρώματα αυτά. Λίγες ημέρες μετά, η πτώση του δημιούργησε ένα σοβαρό αίσθημα ανασφάλειας, το οποίο αποτυπώνεται και στις δημοσκοπήσεις που διεξάγονται αυτές τις ημέρες.

Το μεγάλο πρόβλημα και για τα δύο μεγάλα κόμματα είναι ακριβώς ότι λόγω της διαμορφωθείσας πλέον οριζόντιας εκλογικής τους πολυσυλλεκτικότητας είναι απαραίτητο γι'αυτά να κινηθούν ώστε να κερδίσουν τα μεσαία αυτά στρώματα, με την προϋπόθεση βεβαίως ότι δεν θα κλονιστούν οι θέσεις που έχουν καταλάβει στις υπόλοιπες κοινωνικές κατηγορίες. Και στο σημείο αυτό το πολιτικό-εκλογικό παζλ καθίσταται πιο σύνθετο. Η κίνηση προς τα "μεσαία στρώματα" κινδυνεύει να αποβεί σε βάρος των "λαϊκών" προσβάσεων, τόσο σε επίπεδο πολιτικού προσανατολισμού όσο και σε επικοινωνιακό επίπεδο. Και για τα δύο μεγάλα κόμματα μια τέτοια εξέλιξη θα ήταν καταδικαστική. Το μεν ΠΑΣΟΚ θα εγκατέλειπε και τυπικά τα τελευταία του ερείσματα και η εκλογική του συρρίκνωση θα ήταν βέβαιη. Η δε ΝΔ θα έβλεπε να καταρρέει μια ολόκληρη στρατηγική που εκπονήθηκε μετά την ήττα του '96 και η οποία ήθελε να απογαλακτίσει το κόμμα από το "νέο-φιλελεύθερο" προφίλ του και να του προσδώσει χαρακτηριστικά "εθνικού" και όχι ταξικού κόμματος. Στα πλαίσια αυτά οι επόμενοι μήνες αναμένονται με μεγάλο ενδιαφέρον. Οι πολιτικές κινήσεις των κομμάτων, οι κοινωνικοί αγώνες και οι επικοινωνιακές "εικόνες" που θα προκύψουν θα καθορίσουν την τελική έκβαση του αποτελέσματος.